Arytmetyka należy do najważniejszych przedmiotów w nauce dzieci 7—9 letnich, a lekceważenie jej na tym stopniu najzgubniejsze pociągnąć może skutki zarówno dla ogólnego rozwoju umysłu dziecka jak i dla dalszych jego postępów w nauce.
Przez pierwsze dwa lata nauczania dziecko powinno (…) z jednej strony
— posiąść jasno i dokładne pojęcia o liczbach i działaniach w zakresie pierwszej setki,
— nabrać wprawy w rachunek pamięciowy w tymże zakresie,
— zdobyć pierwsze elementy sztuki rozwiązywania zadań,
— poznać ważniejsze miary, wagi, monety, podział czasu itd.
Z drugiej strony [dziecko należy] zaprawić się do myślenia i kombinowania w tym stopniu, jakiego późniejszy, systematyczny już kurs wymaga.
Dążąc do tego celu, wybrać musimy drogę, zgodną z naturą dziecka: metoda musi się wspierać na danych psychologicznych; stąd wszelkie środki sztuczne, przy których obmyślaniu [nie brano pod uwagę praw] umysłowego rozwoju dziecka, są bezużyteczne lub szkodliwe.
W niniejszym kursie będziemy się konsekwentnie trzymali następujących zasad:
- Najpospolitszym z błędów, które popełniają nauczyciele arytmetyki jest rozpoczynanie (…) w ten sposób, jakby dziecko do lat 6—7 nie posiadało żadnych pojęć dotyczących ilości. Tymczasem pojęcia takie posiada już normalnie rozwinięte dziecko trzyletnie, jakkolwiek zasób to bardzo szczupły, w siódmym zaś roku jest on znacznie większy i zarówno dzieci, które się zupełnie swobodnie rozwijały bez świadomego oddziaływania wychowawców, jak te, które uczęszczały do zakładów freblowskich [ochronek, przedszkoli – przyp. red.] lub ich metodą były prowadzone w domu, odróżniają ilość jako cechę rzeczy, umieją doliczać i odliczać choćby w zakresie dziesięciu. Zamiast więc silić się na wytłumaczenie im, że jeden i jeden jest dwa, a dwa bez jednego jeden, należałoby naukę rozpoczynać od poznania ilości i jakości pojęć, nabytych przez dzieci sposobem przygodnym, i do tego materiału pierwsze lekcje nawiązać.
- Pojęcia, dotyczące liczb i rachunku, są abstrakcją, która wówczas tylko jest dla dziecka dostępną i zrozumiałą, gdy wspiera się na rzeczywistych jego spostrzeżeniach i doświadczeniach. W okresie przedszkolnym dziecko poznaje ilość tylko w związku z oglądaniem i liczeniem przedmiotów rzeczywistych; starsi uczą je wprawdzie niekiedy rachować do stu lub dalej, nie używając przy tym żadnych okazów [przedmiotów], lecz wówczas dziecko przyswaja sobie jodynie pewien szereg wyrazów, które są dla niego dźwiękiem bez treści. I w początkowym nauczaniu arytmetyki należy każdy dział nauki, a w niektórych działach każdą lekcję rozpoczynać od liczenia przedmiotów rzeczywistych.
- W miarę rozwoju umysłowego dziecko nie zawsze potrzebuje mieć przed oczyma rzeczy, które oblicza; rachuje ono na palcach lub kamyczkach, które są już tylko symbolami, wyobrażającymi przedmioty nieobecne. Stąd i w nauce systematycznej po przedmiotach rzeczywistych za materiał do liczenia służą pewne okazy poglądowo jak patyczki lub rysunek (np. kropki, kreski, kółka itp.).
- Jakkolwiek wyższe zdolności rozumowe (uogólnianie, wnioskowanie, abstrahowanie) rozwijają się później, niż zdolność bezpośredniego spostrzegania przedmiotów konkretnych, zawiązki ich znajdujemy już u małych dzieci w okresie przedszkolnym, a jednym z odnośnych objawów jest, że dzieci takie czasami odrzucają przy rachunku wszelkie środki pomocnicze i przez rozumowanie dochodzą do żądanych rezultatów. Błędem więc byłoby w nauczaniu arytmetyki zacieśniać całą naukę do rachunku na okazach, pozostawiając odłogiem zdolności
rozumowe dziecka. Przeciwnie na każdym kroku należy pobudzać dzieci do samodzielnego kombinowania, środków zaś poglądowych używać o tyle tylko, o ile istotnie tego zachodzi potrzeba. - Niesłusznym jest mniemanie, jakoby arytmetyka, odwołująca się przeważnie do zdolności myślowych, nie wymagała wcale pamięci. Przeciwnie do robienia większego postępu w tym przedmiocie niezbędnym jest łatwe i trwale przyswajanie liczb (sum, różnic, iloczynów itp.), formuł, sposobów rozwiązywania zagadnień i terminów matematycznych. Dlatego to w nauczaniu początkowym arytmetyki tak, jak w każdym przedmiocie szkolnym, potrzebującym wysiłków pamięci, należy postępować zwolna, jedną i tę samą kombinację powtarzać na różne sposoby dotąd, dokąd się rzeczywistą własnością ucznia nic stanie, w pewnych zaś odstępach czasu jedną lekcję poświęcić wyłącznie na powtórzenie.
- Żadna nauka nie wyda istotnych rezultatów, jeśli nie zdoła wzbudzić w uczniach głębszego i szerszego interesu [zainteresowania]. Do arytmetyki mają dzieci często zamiłowanie, którego głównymi pobudkami są: zainteresowanie się treścią zagadnień i przyjemne uczucie siły przy ich rozwiązywaniu. Z tego powodu nauczyciel winien w każdej lekcji zwrócić uwagę na treść zadań i przykładów, oraz stopień ich trudności: treść winna być zawsze zrozumiała, zajmująca dla dziecka, dotycząca znanych mu rzeczy i stosunków, a zarazem wykazująca związek arytmetyki z życiem praktycznym i z różnymi gałęziami wiedzy, stopień trudności odpowiadać winien umysłowej sile dziecka: zarówno zadania zbyt łatwe, które niemal przez sen może rozwiązywać, jaki i zbyt najeżone trudnościami, których przezwyciężyć nie jest w stanie, nie są zdolne prawdziwie zainteresować i wzbudzić zamiłowania do przedmiotu.
Wszystkim pragnącym prowadzić naukę według naszego kursu radzimy zaopatrzyć się w dwie książeczki (…): Arytmetyczka Jeskego (wydanie czwarte z 1894 r., opracowane przez Zbigniewa Kamińskiego) i Zbiór zadań arytmetycznych Stanisława Thomasa (Warszawa 1892). Odwoływać się do nich będziemy często; jakkolwiek postaramy się dać wskazówki do wykładu, dające się zastosować przy używaniu innych podręczników z tegoż zakresu.
Niniejszy kurs obejmować będzie następujące działy:
I. Rachunek w zakresie pierwszego dziesiątka.
II. Pojęcie o liczbach i pisanie ich od 1 do 100.
III. Cztery działania w obrębie dwudziestu.
IV. Cztery działania w obrębie setki.
Kurs ten dziecko zależnie od swych zdolności oraz od czasu poświęconego na naukę przechodzi prędzej lub dłużej, ale zawsze w przeciągu 1—2 lat. Naszym zdaniem arytmetyka powinna figurować na planie cztery razy tygodniowo; w tych warunkach dziecko średnich zdolności kurs taki przejdzie przez półtora roku (liczmy rok szkolny tylko dziewięć miesięcy), można więc arytmetykę zaczynać dopiero w drugim półroczu pierwszego roku nauczania; gdyż do systematycznej nauki czterech działań z liczbami większemi od 100 nie ma potrzeby przystępować wcześniej niż po skończeniu lat dziewięciu.
Długość pojedynczej lekcji w początkach 20—25 minut, po upływie 4—6 m iesięcy wznosi się do pół godziny, a po upływie roku do 45 minut.
cdn.
Tekst jest wprowadzeniem Anieli Szyc (1869–1921) do jej kursu domowego nauczania arytmetyki, opublikowanego w 1898 r.

