Aryt­me­ty­ka nale­ży do naj­waż­niej­szych przed­mio­tów w nauce dzie­ci 7—9 let­nich, a lek­ce­wa­że­nie jej na tym stop­niu naj­zgub­niej­sze pocią­gnąć może skut­ki zarów­no dla ogól­ne­go roz­wo­ju umy­słu dziec­ka jak i dla dal­szych jego postę­pów w nauce.

Przez pierw­sze dwa lata naucza­nia dziec­ko powin­no (…) z jed­nej stro­ny
— posiąść jasno i dokład­ne poję­cia o licz­bach i dzia­ła­niach w zakre­sie pierw­szej set­ki,
— nabrać wpra­wy w rachu­nek pamię­cio­wy w tym­że zakre­sie,
— zdo­być pierw­sze ele­men­ty sztu­ki roz­wią­zy­wa­nia zadań,
— poznać waż­niej­sze mia­ry, wagi, mone­ty, podział cza­su itd.

Z dru­giej stro­ny [dziec­ko nale­ży] zapra­wić się do myśle­nia i kom­bi­no­wa­nia w tym stop­niu, jakie­go póź­niej­szy, sys­te­ma­tycz­ny już kurs wymaga.

Dążąc do tego celu, wybrać musi­my dro­gę, zgod­ną z natu­rą dziec­ka: meto­da musi się wspie­rać na danych psy­cho­lo­gicz­nych; stąd wszel­kie środ­ki sztucz­ne, przy któ­rych obmy­śla­niu [nie bra­no pod uwa­gę praw] umy­sło­we­go roz­wo­ju dziec­ka, są bez­u­ży­tecz­ne lub szkodliwe.

W niniej­szym kur­sie będzie­my się kon­se­kwent­nie trzy­ma­li nastę­pu­ją­cych zasad:

  1. Naj­po­spo­lit­szym z błę­dów, któ­re popeł­nia­ją nauczy­cie­le aryt­me­ty­ki jest roz­po­czy­na­nie (…) w ten spo­sób, jak­by dziec­ko do lat 6—7 nie posia­da­ło żad­nych pojęć doty­czą­cych ilo­ści. Tym­cza­sem poję­cia takie posia­da już nor­mal­nie roz­wi­nię­te dziec­ko trzy­let­nie, jak­kol­wiek zasób to bar­dzo szczu­pły, w siód­mym zaś roku jest on znacz­nie więk­szy i zarów­no dzie­ci, któ­re się zupeł­nie swo­bod­nie roz­wi­ja­ły bez świa­do­me­go oddzia­ły­wa­nia wycho­waw­ców, jak te, któ­re uczęsz­cza­ły do zakła­dów fre­blow­skich [ochro­nek, przed­szko­li – przyp. red.] lub ich meto­dą były pro­wa­dzo­ne w domu, odróż­nia­ją ilość jako cechę rze­czy, umie­ją doli­czać i odli­czać choć­by w zakre­sie dzie­się­ciu. Zamiast więc silić się na wytłu­ma­cze­nie im, że jeden i jeden jest dwa, a dwa bez jed­ne­go jeden, nale­ża­ło­by naukę roz­po­czy­nać od pozna­nia ilo­ści i jako­ści pojęć, naby­tych przez dzie­ci spo­so­bem przy­god­nym, i do tego mate­ria­łu pierw­sze lek­cje nawiązać.
  2. Poję­cia, doty­czą­ce liczb i rachun­ku, są abs­trak­cją, któ­ra wów­czas tyl­ko jest dla dziec­ka dostęp­ną i zro­zu­mia­łą, gdy wspie­ra się na rze­czy­wi­stych jego spo­strze­że­niach i doświad­cze­niach. W okre­sie przed­szkol­nym dziec­ko pozna­je ilość tyl­ko w związ­ku z oglą­da­niem i licze­niem przed­mio­tów rze­czy­wi­stych; star­si uczą je wpraw­dzie nie­kie­dy racho­wać do stu lub dalej, nie uży­wa­jąc przy tym żad­nych oka­zów [przed­mio­tów], lecz wów­czas dziec­ko przy­swa­ja sobie jody­nie pewien sze­reg wyra­zów, któ­re są dla nie­go dźwię­kiem bez tre­ści. I w począt­ko­wym naucza­niu aryt­me­ty­ki nale­ży każ­dy dział nauki, a w nie­któ­rych dzia­łach każ­dą lek­cję roz­po­czy­nać od licze­nia przed­mio­tów rzeczywistych.
  3. W mia­rę roz­wo­ju umy­sło­we­go dziec­ko nie zawsze potrze­bu­je mieć przed oczy­ma rze­czy, któ­re obli­cza; rachu­je ono na pal­cach lub kamycz­kach, któ­re są już tyl­ko sym­bo­la­mi, wyobra­ża­ją­cy­mi przed­mio­ty nie­obec­ne. Stąd i w nauce sys­te­ma­tycz­nej po przed­mio­tach rze­czy­wi­stych za mate­riał do licze­nia słu­żą pew­ne oka­zy poglą­do­wo jak patycz­ki lub rysu­nek (np. krop­ki, kre­ski, kół­ka itp.).
  4. Jak­kol­wiek wyż­sze zdol­no­ści rozu­mo­we (uogól­nia­nie, wnio­sko­wa­nie, abs­tra­ho­wa­nie) roz­wi­ja­ją się póź­niej, niż zdol­ność bez­po­śred­nie­go spo­strze­ga­nia przed­mio­tów kon­kret­nych, zawiąz­ki ich znaj­du­je­my już u małych dzie­ci w okre­sie przed­szkol­nym, a jed­nym z odno­śnych obja­wów jest, że dzie­ci takie cza­sa­mi odrzu­ca­ją przy rachun­ku wszel­kie środ­ki pomoc­ni­cze i przez rozu­mo­wa­nie docho­dzą do żąda­nych rezul­ta­tów. Błę­dem więc było­by w naucza­niu aryt­me­ty­ki zacie­śniać całą naukę do rachun­ku na oka­zach, pozo­sta­wia­jąc odło­giem zdol­no­ści
    rozu­mo­we dziec­ka. Prze­ciw­nie na każ­dym kro­ku nale­ży pobu­dzać dzie­ci do samo­dziel­ne­go kom­bi­no­wa­nia, środ­ków zaś poglą­do­wych uży­wać o tyle tyl­ko, o ile istot­nie tego zacho­dzi potrzeba.
  5. Nie­słusz­nym jest mnie­ma­nie, jako­by aryt­me­ty­ka, odwo­łu­ją­ca się prze­waż­nie do zdol­no­ści myślo­wych, nie wyma­ga­ła wca­le pamię­ci. Prze­ciw­nie do robie­nia więk­sze­go postę­pu w tym przed­mio­cie nie­zbęd­nym jest łatwe i trwa­le przy­swa­ja­nie liczb (sum, róż­nic, ilo­czy­nów itp.), for­muł, spo­so­bów roz­wią­zy­wa­nia zagad­nień i ter­mi­nów mate­ma­tycz­nych. Dla­te­go to w naucza­niu począt­ko­wym aryt­me­ty­ki tak, jak w każ­dym przed­mio­cie szkol­nym, potrze­bu­ją­cym wysił­ków pamię­ci, nale­ży postę­po­wać zwol­na, jed­ną i tę samą kom­bi­na­cję powta­rzać na róż­ne spo­so­by dotąd, dokąd się rze­czy­wi­stą wła­sno­ścią ucznia nic sta­nie, w pew­nych zaś odstę­pach cza­su jed­ną lek­cję poświę­cić wyłącz­nie na powtórzenie.
  6. Żad­na nauka nie wyda istot­nych rezul­ta­tów, jeśli nie zdo­ła wzbu­dzić w uczniach głęb­sze­go i szer­sze­go inte­re­su [zain­te­re­so­wa­nia]. Do aryt­me­ty­ki mają dzie­ci czę­sto zami­ło­wa­nie, któ­re­go głów­ny­mi pobud­ka­mi są: zain­te­re­so­wa­nie się tre­ścią zagad­nień i przy­jem­ne uczu­cie siły przy ich roz­wią­zy­wa­niu. Z tego powo­du nauczy­ciel winien w każ­dej lek­cji zwró­cić uwa­gę na treść zadań i przy­kła­dów, oraz sto­pień ich trud­no­ści: treść win­na być zawsze zro­zu­mia­ła, zaj­mu­ją­ca dla dziec­ka, doty­czą­ca zna­nych mu rze­czy i sto­sun­ków, a zara­zem wyka­zu­ją­ca zwią­zek aryt­me­ty­ki z życiem prak­tycz­nym i z róż­ny­mi gałę­zia­mi wie­dzy, sto­pień trud­no­ści odpo­wia­dać winien umy­sło­wej sile dziec­ka: zarów­no zada­nia zbyt łatwe, któ­re nie­mal przez sen może roz­wią­zy­wać, jaki i zbyt naje­żo­ne trud­no­ścia­mi, któ­rych prze­zwy­cię­żyć nie jest w sta­nie, nie są zdol­ne praw­dzi­wie zain­te­re­so­wać i wzbu­dzić zami­ło­wa­nia do przedmiotu.

Wszyst­kim pra­gną­cym pro­wa­dzić naukę według nasze­go kur­su radzi­my zaopa­trzyć się w dwie ksią­żecz­ki (…): Aryt­me­tycz­ka Jeske­go (wyda­nie czwar­te z 1894 r., opra­co­wa­ne przez Zbi­gnie­wa Kamiń­skie­go) i Zbiór zadań aryt­me­tycz­nych Sta­ni­sła­wa Tho­ma­sa (War­sza­wa 1892). Odwo­ły­wać się do nich będzie­my czę­sto; jak­kol­wiek posta­ra­my się dać wska­zów­ki do wykła­du, dają­ce się zasto­so­wać przy uży­wa­niu innych pod­ręcz­ni­ków z tegoż zakresu.

Niniej­szy kurs obej­mo­wać będzie nastę­pu­ją­ce dzia­ły:
I. Rachu­nek w zakre­sie pierw­sze­go dzie­siąt­ka.
II. Poję­cie o licz­bach i pisa­nie ich od 1 do 100.
III. Czte­ry dzia­ła­nia w obrę­bie dwu­dzie­stu.
IV. Czte­ry dzia­ła­nia w obrę­bie setki.

Kurs ten dziec­ko zależ­nie od swych zdol­no­ści oraz od cza­su poświę­co­ne­go na naukę prze­cho­dzi prę­dzej lub dłu­żej, ale zawsze w prze­cią­gu 1—2 lat. Naszym zda­niem aryt­me­ty­ka powin­na figu­ro­wać na pla­nie czte­ry razy tygo­dnio­wo; w tych warun­kach dziec­ko śred­nich zdol­no­ści kurs taki przej­dzie przez pół­to­ra roku (licz­my rok szkol­ny tyl­ko dzie­więć mie­się­cy), moż­na więc aryt­me­ty­kę zaczy­nać dopie­ro w dru­gim pół­ro­czu pierw­sze­go roku naucza­nia; gdyż do sys­te­ma­tycz­nej nauki czte­rech dzia­łań z licz­ba­mi więk­sze­mi od 100 nie ma potrze­by przy­stę­po­wać wcze­śniej niż po skoń­cze­niu lat dziewięciu.

Dłu­gość poje­dyn­czej lek­cji w począt­kach 20—25 minut, po upły­wie 4—6 m iesię­cy wzno­si się do pół godzi­ny, a po upły­wie roku do 45 minut.

cdn.


Tekst jest wpro­wa­dze­niem Anie­li Szyc (1869–1921) do jej kur­su domo­we­go naucza­nia aryt­me­ty­ki, opu­bli­ko­wa­ne­go w 1898 r.